Outliers

Cizginin Disindakiler

"En cok tesekkuru babam Graham ve annem Joyce'a borcluyum. Bu, calismanin anlamiyla ilgili bir kitap ve ben calismanin anlamli olabilecegini babamdan ogrendim. En karmasik akademik matematikten bahceyi capalamaya, o yaptigi her seyi nese, kararlilik ve heyecanla ele alir. Babamla ilgili ilk anilarim, onu masasinda calisirken gordugum ve mutlu oldugunu fark ettigim anlari iceriyor. O zamanlar henuz bilmiyordum ama bu bir babanin cocuguna verebilecegi en degerli armaganlardan biriydi. Annem kendi payina bana kendimi ifade etmeyi ogretti; bir seyi acikca ve basit bir sekilde soylemenin guzel oldugunu ogretti.", diyor Malcolm Gladwell.

En iyi, en parlak, en kendini yetistirmis mitlerine o kadar kapiliyoruz ki "cizginin disindakilerin topraktan dogal olarak fiskirdigini dusunuyoruz". Genc Bill Gates'e bakiyoruz ve dunyamizin bu 13 yasindaki gence cok basarili bir girisimci olma olanagi sunmus olmasi bizi hayrete dusuruyor. Ancak alinacak ders bu degil. Dunyamizin tek yaptigi 1968'de 13 yasindaki tek bir gence zaman paylasimli bir terminale sinirsiz erisim olanagi sunmasiydi. Eger bu olanak bir milyon gence sunulmus olsaydi, bugun kac Microsoft'umuz daha olurdu? Daha guzel bir dunya yaratmak icin, bugun basariyi belirleyen sansli farklilik ve keyfi avantajlarin yerini, firsat esitliginin egemen oldugu bir toplum almali.

Ders-1: Bugun basariyi belirleyen sansli farklilik ve keyfi avantajlarin yerini, firsat esitliginin egemen oldugu bir toplum almali.

Outliers'da ogrendigimiz her sey basarinin ongorulebilir bir rota izledigini soyluyor. Basarili olanlar en parlak zekaya sahip olanlar degil. Basari sadece kendi adimiza aldigimiz kararlarin ve gosterdigimiz cabalarin toplami da degil. Daha cok, bir armagan. Cizginin disindakiler kendilerine firsat verilenler ve bu firsatlari degerlendirecek guc ve sogukkanliliga sahip olanlar.

Ders-2: Cizginin disindakiler kendilerine firsat verilenler ve bu firsatlari degerlendirecek guc ve sogukkanliliga sahip olanlar.

Louis Borgenicht gece eve, cocuklarina dondugunde yorgun, yoksul ve baski altinda olabilirdi, ancak capcanliydi. Kendi kendinin patronuydu. Kendi kararlarindan, kendi yonetiminden kendisi sorumluydu. Isi karmasikti: Zihnini ve hayal gucunu mesgul tutuyordu. Isinde caba ile odul arasinda bir iliski vardi: O ve karisi Regina Borgenicht onluk dikmek icin geceleri ne kadar uzun sure uyanik kalirlarsa ertesi gun sokaklarda o kadar cok para kazaniyorlardi.

Bu uc sey i) otonomi, ii) karmasiklik, ve iii) caba ile odul arasinda ki iliski- isin tatmin edici olmasi icin tasimasi gereken ozelliklerdir. Bu uc kriteri tasiyan is ANLAMLIDIR!

Pearl Nehri Deltasi'ndaki bir pirinc ureticisinin yasaminin neye benzeyebilecegini dusunun. Yilda uc bin saat, calisarak gecirmek icin inanilmaz bir sure; ozellikle de bu saatlerin pek cogu sicak altinda egilip celtik tarlasinda ekim yapmayi ve yabani otlari temizlemeyi gerektiriyorsa. Fakat, pirinc yetistiren bir ciftcinin yasamini kurtaran sey yaptigi isin dogasiydi. Herseyden once bu is Anlamliydi. Bu iste caba ile odul arasinda belirgin bir iliski vardi. Ne kadar cok calisirsaniz tarlada , o kadar cok urun alirsiniz. Ikincisi ve daha onemlisi, karmasik bir istir. Pirinc ureticisi ilkbaharda ekim, sonbaharda ise hasat yapmakla kalmaz. Bir kucuk isletmeyi etkin bir bicimde yonetmek durumundadir; ailedeki isgucunu yonlendirir, dogru tohum secimi yaparak belirsizlikleri ortadan kaldirir, gelismis bir sulama sistemi kurar ve bu sistemi yonetir ve ilk urunu hasat ederken ayni zamanda ikinci urune hazirlik yapmak gibi karmasik bir sureci koordine eder. En onemlisi bu is otonomi icerir. Pirinc yetistirmek, ciftcilerin her sabah tarlalara gitmeye itildigi ve zorlandigi bir sistem icin fazla karmasik ve inceliklidir.

Ders-3: Yaptigimiz isler "Anlamli" ise tatmin edicidir. Uzun solukludur, mutluluk vericidir.

Emekci bir aileden bir kiz -Katie Brindle- okuldan sonra koroda sarki soyluyordu. Ancak koroya kendi basina yazilmisti ve provalara da yuruyerek kendi basina gidiyordu. Katie'nin annesi Bayan Brindle, kizinin bu sarki soylemeye duydugu ilgiyi, bu ilgiyi formal bir yetenege donusturmeye yardimci olmanin baska yollarini aramak icin bir isaret olarak gormedi. Ayni sekilde, Bayan Brindle, Katie'nin tiyatroya olan ilgisini irdelemiyor ya da yetenegini gelistirmeye yetecek parasal guce sahip olmamakla ile ilgili bir pismanlik dile getirmiyor. Bunun yerine Katie'nin ilgi ve yeteneklerini karakter ozellikleri olarak kabul ediyor; ona gore, sarki soylemek ve rol yapmak Katie'yi "Katie" yapan seylerin bir parcasi. Kizinin gosterilerini "hos" buluyor ve Katie icin "dikkat cekme"nin bir yolu olarak goruyor.

Orta sinif anne babalar cocuklariyla konusuyor ve onlarla birlikte fikir yurutuyordu. Sadece komut vermiyorlardi. Cocuklarindan konusmalarini, yanit vermelerini, muzakerede bulunmalarini, yetiskinlerin otorite konumunu sorgulamalarini bekliyorlardi. Daha zengin aileler cocuklari okulda basarili degilse, ogretmenlere meydan okuyordu. Cocuklari yararina mudahelede bulunuyordu. Sosyolog Annette Lareau orta sinifa ozgu cocuk yetistirme tarzini "isbirligi odakli egitim" olarak adlandiriyor. "Cocugun yeteneklerini, goruslerini ve becerilerini" etkin bicimde "destekleme ve degerlendirme" cabasi. Yoksul anne babalar ise, tam tersi, "dogal gelisimin basarisina" yonelik bir strateji izlemek egiliminde. Sorumluluklarini cocuklarina bakmak, ancak onlarin kendi kendilerine buyuyup gelismelerine izin vermek olarak goruyorlar.

Ders-4: Isbirligi odakli egitim "hak sahibi olma"yi ogretiyor.

Superstar avukatlar, matematigin harika cocuklari, ve yazilim girisimcileri ilk bakista siradan deneyimlerin disinda gorunuyor. Oysa oyle degil. Onlar, tarihin ve toplumun, firsatin ve mirasin eseri. Basarilari siradisi ya da gizemli degil. Kimi hak edilmis, kimi hak edilmemis, kimi kazanilmis, kimi sadece sansla gelmis -ancak hepsi de o kisiyi o kisi yapan- avantajlardan ve miraslardan orulu bir agin urunu. Cizginin disindaki sonucta hic de cizginin disinda ki degil.

Ders-5: Cizginin disindaki sonucta hic de cizginin disinda ki degil.

Son.

Not: Yazilanlarin bir kismi "Outliers by Malcolm Gladwell" Turkce cevirisinden alinmistir.